Het werkveld voor ICT-opleidingen verandert sneller dan ooit, met name door de ontwikkelingen in AI. Als het werkveld verandert, zullen docenten daarop moeten inspelen. Docenten moeten aan de ene kant studenten voorbereiden op een AI-gedreven beroepspraktijk én tegelijkertijd zelf leren hoe AI hun eigen onderwijspraktijk verandert. Hierbij slaan HBO-i en lectorenplatform Praktijkgericht ICT-Onderzoek (PRIO) de handen ineen. De gezamenlijke ambitie is helder: beter begrijpen hoe het ICT-domein verandert en vertalen wat dat betekent voor curricula, professionalisering en de verbinding met de beroepspraktijk.
ICT-opleidingen staan onder druk. De snelle opkomst van (generatieve) AI wordt in alle media nog steeds veelvuldig besproken. De verwachting was dat AI in hoog tempo het dagelijkse werk van bijvoorbeeld softwareontwikkelaars verandert. Inmiddels is dat ook zo. Taken die enkele jaren geleden nog expliciet onderdeel waren van het curriculum worden inmiddels gedeeltelijk of volledig ondersteund door AI-tools. In de discussie over de gevolgen hiervan zijn er twee stromen onlosmakelijk met elkaar verbonden. Aan de ene kant de stroom vanuit het werkveld waarbij óf banen verdwijnen, nieuwe banen ontstaan, óf waarbij op zijn minst traditionele taken verdwijnen, of anders ingevuld worden. Aan de andere kant, de stroom van het onderwijs dat daarop moet inspelen. Vraagstukken die daarbij spelen zijn: blijven programmeervaardigheden essentieel, hoe toets je individuele competenties wanneer AI altijd beschikbaar is en welke nieuwe vaardigheden moeten een centrale plaats krijgen?
Over verandering van taken en banen in het werkveld nu, en de nabije toekomst is al veel geschreven, onder meer door het World Economic Forum en de OECD en op nationaal niveau bijvoorbeeld door de SER. En, als Nederland internationaal een belangrijke speler wil blijven op onder meer ICT- en AI-gebied, moet er een beter innovatieklimaat komen en is er meer thematische focus nodig, aldus het rapport Wennink. Het Nationaal AI Deltaplan maant tot investeren in AI-kennis, talentontwikkeling en digitale autonomie om economisch concurrerend te blijven. Het scholen van voldoende AI-geletterde professionals is daarbij cruciaal.
Prima, rapporten, maar hoe pakken we dit nu concreet aan? Binnen HBO-i wordt intensief gewerkt aan de toekomst van het domein. Bij de actualisatie van de domeinbeschrijving was al steeds nadrukkelijker aandacht voor data science en AI, in eerste instantie als een aanvulling, maar, AI raakt steeds meer geïntegreerd binnen de ICT-disciplines zoals Software Engineering. Om die integratie in onderwijsprogramma’s en curricula meer handen en voeten te geven hebben HBO-i en PRIO een gezamenlijke werkgroep opgezet. In aanloop naar activiteiten van de werkgroep vonden al de nodige activiteiten plaats. Zo gaven Mark de Graaf (Fontys) en Erik Fledderus (Windesheim) op de HBO-i Dag in juni vorig jaar de workshop De impact van AI op ons ICT-onderwijs en het werkveld. Een ander voorbeeld vond plaats tijdens het Kijkje in de Keuken bij Hogeschool Rotterdam op 13 februari van dit jaar. Onder leiding van Peter Troxler (Hogeschool Rotterdam) hadden Petra Heck (Fontys) en Sunil Choenni (Hogeschool Rotterdam en Wetenschappelijk Onderzoek – en Datacentrum) een kritisch gesprek over cognitieve vaardigheden in het ICT-onderwijs, met heldere voorbeelden en onderbouwingen waarbij geput werd uit bijvoorbeeld Software Engineering in the AI Era: from ML to LLMs and Agentic AI.
Bovengenoemde werkgroep kwam 31 maart, een hele dag bijeen. Het thema: Impact van AI op het ICT-onderwijs. Het uitdrukkelijke doel is om in al het geweld van dikke rapporten, media-aandacht en verbouwen met de winkel open, daadwerkelijk handelingsperspectief te ontwikkelen. De opbrengst van de eerste bijeenkomst leverde daarvoor een fundament, namelijk een korte lijst met waarden en uitgangspunten waar we het over eens zijn, en ook punten waar nog spanning op zit. Voorbeelden hiervan zijn de stelling dat we deze klus gaan klaren ondanks dat je altijd – het gevoel hebt dat je – achterloopt, omdat het werkveld en onderwijs voortdurend in beweging/ontwikkeling zijn (eens), maar ook de vraag hoe we kwaliteit kunnen blijven waarborgen als AI nu broncode – deels – schrijft (spanning)? De volgende bijeenkomst, medio juni staat in het teken van oplossingsrichtingen formuleren.
PRIO vervult een brede rol binnen het praktijkgericht ICT-onderzoek in het hbo. Het platform verbindt lectoraten, stimuleert kennisdeling en draagt bij aan landelijke samenwerking rond maatschappelijke en technologische vraagstukken. Daarbij heeft PRIO een adviserende rol bij het tot stand komen van bijvoorbeeld landelijke kennis – en innovatieagenda’s en is PRIO veelvuldig in gesprek met vertegenwoordigers van ministeries, regieorganen en subsidieverstrekkers. Een mooi voorbeeld is de aankomende SPRONG Versnelling: AI-opschaling in het publieke domein (nu nog in vooraankondiging), waaraan PRIO werkte in samenspraak met Regieorgaan SIA. De bedoeling is dat een consortium met veel hogescholen de stap voorbij proof-of-concepts en prototypes maakt en in bestaande use cases opschaling onderzoekt. Niet alleen technologische innovatie staat centraal, maar juist ook de vraag hoe AI verantwoord en maatschappelijk waardevol kan worden ingezet. En dat is best een uitdaging als daadwerkelijk opgeschaald wordt naar productieomgevingen, over afdelingen of vestigingen heen etc. Mooie en cruciale stof voor onderwijscurricula.
PRIO was ook betrokken bij de Actieagenda AI / Data. De Nationale Technologie Strategie heeft 10 prioritaire sleuteltechnologieën geselecteerd. Eén daarvan is AI / Data. Gecoördineerd door KIA Digitalisering en onder regie van Digital Holland kwam de bijbehorende actieagenda tot stand.
“Verdienvermogen, weerbaarheid en strategische autonomie zijn van essentieel belang voor onze economie en maatschappij”, zo staat te lezen in het voorwoord van de actieagenda. En daarom moet Nederland (gaan) bouwen aan “een AI & Data-industrie op basis van FAIRTECH-principes en federatieve data- en cloudoplossingen”. De agenda benoemt hiervoor vier Innovatieprogramma’s namelijk GPTNL, Sectorspecifieke foundation modellen, Data & cloud en Neuromorphic computing. Een flinke stip op de horizon, waarvoor veel praktijkgericht onderzoek nodig is en, ik herhaal nog maar eens: (daarom) mooie en cruciale stof voor onderwijscurricula.
Op de Sleuteltechnologieën Netwerkbijeenkomst van 24 maart, presenteerde Stephanie Ottenheim, lead AI / Data bij Digital Holland de agenda. Petra Heck deelde namens PRIO het podium met Stephanie en zette een enquête uit onder PRIO-leden over de agenda. De vraag hoe het hbo zich verhoudt tot de innovatieprogramma’s stond daarbij centraal. De eerste resultaten, met input van 16 respondenten, zijn weergegeven in onderstaande diagram.
Aan de deelnemers zijn ook open vragen gesteld, bijvoorbeeld over wat gerelateerde lopende en toekomstige projecten zijn en de overige plannen. PRIO duikt nog verder in de analyse van de antwoorden. Met de resultaten gaat PRIO de eigen thematiek aanscherpen en zal nog beter beslagen ten ijs komen in zijn adviesrol en in de werkgroep met HBO-i.
Onderwijs = Onderzoek en Onderzoek = Onderwijs is het adagium dat mijn werkgever, de HZ University of Applied Sciences, hanteert. De daaruit voortvloeiende synergie zien we bij steeds meer hogescholen. Heel fijn maar het is vooral van essentieel belang dat we dat op overkoepelend niveau ook doen met HBO-i en PRIO.
Mischa Beckers
PRIO
