Zie jij ze ook overal verschijnen, als paddenstoelen in de herfst, in applicaties die je veel gebruikt? De AI-knop. In Whatsapp, Outlook, Snapchat, Google, LinkedIn, Word; overal zit ineens een ‘handige’ knop die jou toegang geeft tot AI-functionaliteit om het uitvoeren van de taak waar je mee bezig bent slimmer, sneller of leuker te maken.
Ik merk bij mezelf dat ik daar niet zo goed tegen kan. Ik heb namelijk niet om dat knopje gevraagd. En het ergste: dat knopje is vaak niet, of heel moeilijk, weg te krijgen. Dat is meer mensen opgevallen. Er worden work arounds gedeeld om de AI-functies te ontwijken: “Als je in Google vloekt, krijg je geen AI overview!” (Radar, 2025). Bij mijn werkgever Avans Hogeschool worden studenten en medewerkers opgeroepen niet op het Copilot-knopje te drukken in Outlook (Vriend, 2025). Of familieleden worden ingeschakeld om het probleem op te lossen (zoals hieronder in het bericht van mijn vader in onze familie-app).
Een belangrijke oorzaak van deze onverwachtse knopverschijningen is continuous delivery: het automatiseren van het proces om updates van software te ontwikkelen, te testen, te integreren en in productie te nemen. Hierdoor is het mogelijk voor softwareleveranciers om vaak, zelfs dagelijks, hun producten te updaten. Het is echter maar de vraag of de gebruiker dit tempo van vernieuwing wel kan bijbenen.
Bij mij roepen die voortdurende updates vooral frustratie op, merk ik. Ik werk veel digitaal, liefst ook effectief en efficiënt, want mijn agenda is vol. Applicaties moeten daarom voor mij voorspelbaar zijn en vooral makkelijk aan te passen aan mijn wensen en workflow. Gedwongen updates die niet terug te draaien zijn, helpen mij dus niet, maar maken me zelfs boos. Het beperkt mijn autonomie doordat een technologiebedrijf voor mij bepaalt wat goed voor mij is. Zo voelt het althans. Ik sta hier niet alleen in, las ik onlangs in een artikel van Laurens Vreekamp:
“Het gaat de meeste anti-AI’ers niet zozeer om technologieangst, maar om controle over het eigen werk en leven.” (Vreekamp, 2025)
Big Tech-bedrijven hebben er belang bij dat jij hun software zo veel mogelijk gebruikt. Jouw engagement levert data op, hun brandstof voor verdere AI-ontwikkeling. Daarom zijn die knopjes vaak niet uit te zetten, vermoed ik, en zijn ze er zo op gericht om jou over te halen erop te klikken. Ethan Mollick noemt dat ‘the temptation of The Button’ (Mollick, 2023). ChatGPT doet dat op een andere manier, namelijk door elk antwoord te beginnen met een compliment, en aan het einde van elk antwoord een vervolgstap te suggereren: “Zal ik dit voor je omzetten in een X, Y of Z?”.
In het onderwijs hebben die AI-knopjes een belangrijk risico. Zelfs als studenten gemotiveerd zijn om te leren, is AI tegenwoordig onontkoombaar, en uit op een zo lang mogelijk gebruik. Studenten worden verleid om niet alleen het eerste concept, maar ook de revisie én de uiteindelijke versie van een schriftelijk product met AI te maken. Of ze nou willen of niet (Copilot verschijnt immers als een ongenode gast in Word om je zinnen af te maken; zeg maar, als Clippy 2.0). Deze one-knop-stop vermindert – vaak ongemerkt – de waarde van allerlei producten, en vooral processen, waarvan we dat misschien nu nog niet eens beseffen (Mollick, 2023). En het zou toch jammer zijn als we er pas over een tijd achter komen dat dat toch wel zonde is geweest.
Gelukkig is er ook goed nieuws. Steeds meer mensen eisen hun autonomie op, zoals Laurens Vreekamp schrijft. Ze ervaren het gemis van de waarde van het ‘zelf doen’, de trots en voldoening die volgt wanneer je iets zelf hebt gemaakt. Volgens Gartner is generatieve AI inderdaad hard op weg om te belanden in de ‘trough of disillusionment’ (Gartner, 2025). Ik heb de (hopelijk niet ijdele) hoop dat, als we maar met veel zijn, en ons uitspreken, de AI-knopjes een keuze worden in plaats van een verplichting.
En ook goed om te weten: er zijn bedrijven die het anders doen dan bijvoorbeeld Microsoft en Meta, en wél een opt-out bieden voor hun AI-functionaliteiten. De privacy-vriendelijke zoekmachine DuckDuckGo introduceerde onlangs net als Google een AI-overview, maar dan met de mogelijkheid om deze uit te zetten (zonder te vloeken).
Esther van der Stappen, lector Digitale didactiek bij Avans Hogeschool
